In deze derde blog over schoonheid beperk ik mij tot de schoonheid die ik als eis stel bij het verzamelen van abstracte kunst. Voor mij misschien wel het belangrijkste onderwerp bij mijn in 60 jaar opgebouwde verzameling. Tegelijkertijd een onbekende route voor een reis over de wereld die ik toch al bezocht voor mijn werk. Een ontdekkingsreis waarbij de verrassing van de ontdekking allesbepalend is. En tegelijkertijd zonder een rationele voorbereiding. Hoogstens een eis die gevormd is door eerdere ervaringen in musea, galeries en bezoeken aan kunstenaars  en daarbij gemengd met de toevalligheden van mijn achtergrond. Maar ook met persoonlijke eigenschappen, de wel of niet aanwezige wil om open te staan voor vreemde inzichten, eigenwijsheid, beschikbare financiële middelen en allerlei andere zaken die je maken tot wie je nu eenmaal bent.

Hoe past schoonheid daar in? Sinds Mazars zelfs in zijn commerciële radioboodschappen praat over de rechter hersenhelft, kan ik die zonder bezwaar opvoeren want iedereen wordt verondersteld te begrijpen dat met deze helft van de hersenen de creatieve kant bedoeld wordt. Daar huist de fantasie, de verbeeldingskracht en de intuïtie die het mogelijk maken om de schoonheid te ontdekken. En we houden de linkerhelft over om het later allemaal goed te praten met een rationeel achterafje. Menselijker kan het nauwelijks. Niets menselijks is mij vreemd.

Een voorbeeld hoe die creatieve kant gevoed werd om tot de gewenste ontdekkingen van schoonheid te komen. Ik was een tijdlang geïnteresseerd geraakt in wat wereldtentoonstellingen mij konden leren. Ik had Brussel bezocht in 1958, daarna Montreal  en in 1970 de tentoonstelling in Kyoto, Japan. Hoewel er genoeg is te vertellen over de wereldtentoonstellingen zelf, was het natuurlijk ook een mooie gelegenheid het land waarin het allemaal gebeurde wat beter te leren kennen, in dit geval Japan en de stad Kyoto.

Ik beperk mij tot mijn grootste ontdekking: de Zentuinen van Kyoto en in het bijzonder de Ryoanji-tuin. Een tuin van 23,4 x 9,3 meter aangelegd in 1499, zonder een sprietje groen, alleen maar een aantal rotsblokken met cirkels daaromheen in de witte kiezelondergrond, aan drie kanten omheind door een muur. Ik was volkomen verrast. Dit was abstracte kunst in zijn meest sublieme vanzelfsprekende vorm. Ik heb er anderhalf uur naar gekeken, heb in de tempel er naast een theeceremonie meegemaakt en gedurende die tijd mij afgevraagd waarom ik het zo mooi, van een bijzondere schoonheid vond. Hier kwam alles bij elkaar: De gelukte compositie van onbewerkte vormen (rotsblokken) met concentrische cirkels die op onverklaarbare wijze zonder zichtbare voetstappen in de kleine, in mijn herinnering snipperachtige kiezels gemaakt waren. Gepresenteerd in een sfeer van stilte en rust die uitnodigt tot meditatie. Tegelijk is het een mysterie dat het waarom het allemaal klopt niet bij voorbaat duidelijk is.

Het blijkt dat iedereen het zo ervaart. Je hoeft er geen Japanner voor te zijn. Het is een universele reactie. Later vond ik in München een boekje waarin beschreven werd hoe John Cage, acht jaar eerder dan ik in 1962, deze Zen-tuin ontdekt had en hoe hem dat had beïnvloed. Pas in 1980 ontdekte ik dat ik na het bezoek aan Kyoto in 1970 uitsluitend nog pure abstracte kunst had gekocht. Het was onderdeel van mijn ervaringen geworden en bij het beoordelen van en het in praktijk brengen wat voor mij schoonheid was, was de ervaring met Ryoanji bepalend. Het heeft soms nog bijkomende effecten. Ik dacht altijd dat Japanners vooral goed waren in imitatie van Westerse producten. Nu ontdekte ik dat zij de abstractie al meer dan 400 jaar eerder dan wij hadden uitgevonden. We kunnen hoogstens zeggen dat Mondriaan, Malevich en Kandinsky niet van het bestaan van de Zen-tuin wisten en toch op eigen kracht tot de abstractie kwamen. Maar wel meer dan 400 jaar later.

De conclusie kan zijn dat schoonheid uiteindelijk toch een combinatie is van compositie en mysterie. Veroordeeld tot een eigentijdse context waarin het moet passen.

10193065-stenen-tuin-met-stype-zen-39-s-op-ryoanji-tempel-in-kyoto-japan

Advertenties