Tags

, , ,

Dit vierde mini-essay in de reeks van 12, bedoeld om het belang van de compositie in de diverse uitingen van de kunst in de samenleving te onderstrepen, handelt over de compositie in gedichten en verhalen.

Gedichten zijn geconcentreerd proza, gebaseerd op een sterke compositie. Dit korte verhaal gaat over literatuur en beeldende kunst waarbij, om met Herman Wijffels te spreken, “de abstractie ons bij de essentie brengt”.

Daarvoor neem ik u mee naar gedichten die te maken hebben met beeldhouwwerken die gebaseerd zijn op een verhaal uit de Griekse mythologie, in dit geval Leda en de zwaan.

Zeus, de oppergod, wordt verliefd op Leda, de vrouw van koning Tyndoreos. Hij begrijpt dat dat problemen zal opleveren en dus een vermomming nodig maakt. Hij kiest daarom voor de gedaante van een zwaan. Leda van haar kant is trots dat zij mooi genoeg is om de oppergod te verleiden. Het is het verhaal van de goddelijke passie en het toppunt van vrouwelijke verleiding. Was het uiteindelijk verkrachting of een gelukte verleiding?

Beelden hiervan bestaan sinds 300 voor Christus, maar zijn ook gemaakt door veel grote kunstenaars uit de 15de eeuw zoals o.a. Leonardo da Vinci en Michelangelo. Hedendaagse Nederlandse kunstenaars hebben even overtuigend beelden gemaakt van dit gegeven waarbij Leda in de beste Nederlandse feministische opvatting de grote winnares is.
Voorbeelden zijn de beelden van Leda en de zwaan van Aart Schonk en Jaap Hartman. Vooral Jaap Hartman geeft Leda de gezichtsuitdrukking die zowel het orgasme als de tevredenheid over de geslaagde verleiding laat zien.
Zoals Bernini al in 1500 de compositie van het beeldhouwwerk en de orgastische uitdrukking op het gezicht van de heilige Theresa van Avila baseerde op de woorden waarmee ze zelf haar als fysiek ervaren relatie met God beschreef.
    

In de literatuur hebben vooral dichters dit thema aangegrepen. Ook in Nederland hebben namen die er toe doen, van Aafjes tot Vestdijk, schitterende poëzie geschreven over dit onderwerp.

De Engelse dichter Yeats heeft over deze mythologische gebeurtenis een gedicht geschreven dat vooral door de structuur (compositie!) overtuigt. Voor de vertaling werd gebruik gemaakt van de versie van A. Roland Holst/J. Eijkelboom/jv

Een plotse windvlaag: de grote vleugels nog slaande

boven het wankelende meisje, haar dijen gestreeld

door de kietelende veertjes, haar nek gevat in zijn bek

drukt hij haar hulpeloze borst tegen de zijne

 

Hoe kunnen deze verschrikte vingers

de gevederde glorie weren van haar wijkende dijen?

En wat kan een lichaam, gevloerd door deze witte wervel

anders dan het vreemde hart te voelen kloppen,

liggen als het daar doet

 

Een huivering in de lendenen verwekt daar

de gebroken muur, het brandende dak en toren,

en Agamemnon dood.

Zo omstrengeld,

 

zo overmeesterd door het brute bloed uit de luchten

werd zij deelachtig aan zijn kennis met zijn geweld

eer de onverschillige snavel haar kon laten vallen.

Ook de vertaling van Aad Haans van het gedicht van Rainer Maria Rilke over hetzelfde onderwerp is de moeite waard.

Er zijn meerdere voorbeelden te geven over de synthese van beeldende kunst en literaire bronnen in de Nederlandse literatuur. Ik noem hier Herfsttij der Middeleeuwen van Johan Huizinga (1919, 24ste druk 1999) waardoor dit boek met prachtige illustraties en de goed gecomponeerde teksten, en in de juiste letter, één groot loflied over de compositie is.

Ook van Cees Nooteboom valt op deze manier te genieten, bijvoorbeeld met zijn boek De omweg naar Santiago. Hij “componeert” zijn teksten over de kunstwerken die op zijn weg komen zodanig dat filosofie, geschiedenis, architectuur en kunst weer een vanzelfsprekend geheel worden. Zozeer zelfs dat je zelf ook die reis wilt gaan maken.

U leest dit mini-essay op uw computer. Voor de illustraties en andere achtergronden van dit verhaal:  google  met de volgende zoekwoorden: Leda, Leda en de zwaan, Yeats, Rilke, Vestdijk en alle overige namen in dit artikel. Het bezorgt u uren van zoek-, lees- en kijkplezier.

Advertenties